Cymes Trio ponownie z koncertem w Synagodze

Ponownie w Międzyrzeczu koncert Zespołu „Cymes Trio”, koncert miał tytuł ścieżki dźwiękowej utworu z filmu „Lista Schindlera” - jak powiedział skrzypek Jakub Kotowski, ze względu na pamięć jego dziadka, który zginął w Auschwitz. Jak ponad podziałami współczucie Niemca, wtedy z narodu ciemiężców, dla ludzi represjonowanych.

Synagoga w Międzyrzeczu to niezwykle miejsce, w swojej tkance materialnej ostało się w zawirowaniach historii, a dzisiaj jest centrum kultury międzywyznaniowej. Obszerna sala na parterze - gościła już muzyków, na piętrze są eksponowane judaiki. Wnętrze tej monumentalnej budowli jest bardzo akustyczne, pięknie brzmią tu skrzypce Jakuba Kotowskiego, klezmerski sznyt weselny, ludowy, jak radość ze smutkiem, dokumentacja losów ludu tzw. wybranego - do cierpienia, mozaika różnych nurtów muzyki żydowskiej, z nieodłączną judaistyczną zadumą filozofii Boga. Mieszanka utworów z początku XX wieku, sztuka niejednorodna, muzyka skupiona wokół kultury żydowskiej - z wpływami Bałkanów, europejskimi, tureckimi i orientalnymi, greckim, w autorskiej aranżacji - tam gdzie diaspora żydowska przez stulecia mieszkała i nasiąkała wpływami innych kultur. Opowieści o historii, duchowości i Bogu, jako inspiracjach też dla współczesnych kompozytorów. Panu Kotowskiemu towarzyszył na kontrabasie Janusz Robert Lewandowski i Bartłomiej Stankowiak - na instrumencie klawiszowym. Utwory także z drugiej płyty Zespołu.

Nieodłączny żydowski humor sztetla, barwnego życia małych miasteczek, gdzie rabin był najważniejszy, jako autorytet moralny, co nie znaczy, że nie można było mówić o życiu codziennym, w tym przypadku o urodzie młodej córki rabina, którą podziwia młody Żyd.

Po koncercie - Damian Rożek-Pawłowski, w odczycie pt. „Kwestia żydowska w Orędowniku na powiaty nowotomyski i wolsztyński oraz w Orędowniku na powiaty Nowy Tomyśl, Wolsztyn i Międzychód”, przedstawił słuchaczom styl publikacji przedwojennej lokalnej prasy - na przykładzie „Orędownika...”, cytował z archiwalnych źródeł krótkie teksty obrazujące sposoby patrzenia Wacława Milczyńskiego redaktora pisma na żydowskich sąsiadów, tym samym też chyba (wieloletniego, co najmniej od 1926 r.) kształtowania opinii publicznej...? na kwestię żydowską. Spytałam prelegenta, jaki jest, szacunkowy w ogólnej liczbie, procent tych stricte antysemickich w swojej wymowie tekstów - w tym piśmie z lat tuż przed II wojną. 80 procent – odpowiedział, reszta to informacje lokalne. „Orędownik...” zamieszczał też zarządzenia z urzędu Starostwa, był regionalnym źródłem informacji. W regionie Nowego Tomyśla, Wolsztyna, Międzychodu było wydawane też drugie pismo - w języku niemieckim.

Iwona Wróblak

 

 

Synagoga w Międzyrzeczu – przywrócona kulturze

Synagoga - wielki piękny gmach w centrum Międzyrzecza; udało się go wyremontować i nadać mu godne przeznaczenie. To trzecia pod względem wielkości synagoga na zachodzie Polski, ma tu powstać Muzeum Judaistyczne Kultury Żydowskiej. Muzeum Regionalne w Międzyrzeczu jest od 2023 r. właścicielem obiektu, muzeum ma być podzielony na działy; zwyczaje żydowskie od narodzin do śmierci, Żydzi na naszym terenie, miejsca związane z judaizmem na ziemi lubuskiej... W synagodze będą wystawiane eksponaty pochodzące np. z darowizn.

Muzyka obrzęd magiczny, służąca wychowaniu społeczeństwa, kontemplacji, rozrywce. Jej podstawowym zadaniem jest dostarczanie przeżyć estetycznych; wszystkie te funkcje występowały w większym lub mniejszym stopniu w kulturze muzycznej Izraela. Zespół „Cymes Trio”, godzinny koncert w - akustycznych - murach synagogi, i nie ma tu przypadku, tak, zgodnie z zaleceniami z jednego z Psalmów Tory, synagogi były budowane - z obniżoną podłogą, by Słowo było słyszane. Muzyka rozbrzmiewa tu nareszcie po wielu dziesiątkach lat. Zespół ma w dorobku dwie płyty, wykonuje muzykę oscylującą wokół kultury żydowskiej oraz klezmerskiej, mieniącą się różnymi barwami, od lirycznych po szybkie, skoczne takty z żydowskich wesel z początku XX wieku. Rytmy przetransponowane, źródłowe, przesiąknięte inspiracjami lokalnymi. Smutek-radość, przeszłość - i pewność Boga. Symbioza kultury ludzkiej. Smakowitość słów od nas zależy, jak historia - będzie trwać, niech muzyka będzie śpiewem. Dramatyzm i niewiadomość skutku, nieprzewidywalność. Głęboki realizm. Tel Awiw i Izrael, ciepły kraj, i oliwki z Aten. Relaksacyjny, na poły mistyczny nurt w twórczości „Cymesu Trio”. Kultura żydowska głęboko umoszczona w brzmieniu kompozycji Zespołu. Konglomerat stylów, wpływów z wielu regionów i kultur, od Bałkanów, Grecji, Turcji. Kompozycje we własnych aranżacjach, skład zespołu: Jakub Kotowski – (przepiękne) skrzypce, Bartłomiej Stankowiak – instrumenty klawiszowe i Janusz Lewandowski – kontrabas.

Helena i Wacław Nyczowie – honorowi kustosze Muzeum w Międzyrzeczu, przekazali w darze zabytki kultury żydowskiej, są wystawione w gablotach. Rodzice pani Heleny, narażając własne życie, ukrywali w czasie wojny Żydów, zostali za to uhonorowani tytułem Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Pan Wacław jest znanym kolekcjonerem, po wojnie w 1947 roku przyjechał do Nietoperka z Tarasówki koło Zbaraża, jego dom przypomina muzeum bogate w zbiory ze stron rodzinnych.

O historii synagogi mówił Andrzej Kirmiel dyrektor Muzeum Regionalnego w Międzyrzeczu: W XIX wieku mieszkało w obrębie miasta ok. 25-30% Żydów, ciasno skupionych wokół budynku synagogi, na ul. Żydowskiej (dzisiaj ul. Szkolna). Synagoga została zbudowana, na miejscu starszej, w 1824 r. Inne ślady żydowskie to cmentarz z XVIII wieku w centrum miasta (zniwelowany w latach 60. ubiegłego, jest obelisk), i żydowskie pochówki w Obrawalde (Obrzyce). Gmach synagogi po wojnie był wykorzystywany jako magazyn, okna zostały zamurowane, budynek ulegał dewastacji mimo wpisania do rejestru zabytków, nie zachował się balkon dla kobiet (kobiety w synagogach modliły się osobno). Po 1989 r. użytkowany przez prywatnego właściciela, który budynek podzielił stropem na dwie kondygnacje, z miejscem na biura, potem wydzierżawił grupie Chińczyków na 10-12 lat. Po 1989 r. synagoga została przekazana Gminie Żydowskiej w Szczecinie.

Biblia – wspólna księga Żydów i chrześcijan. Aron ha-kodesz („święta arka”) – w synagodze szafa ołtarzowa na drzwiami, w postaci ozdobnej drewnianej skrzynki, służąca do przechowywania zwojów Tory, jeden z najważniejszych elementów wyposażenia głównej sali modlitwy, stała na osi ściany skierowanej w stronę Jerozolimy – nie zachowała się...

Dr Paweł Napierała – artysta malarz, konserwator z Muzeum Narodowego w Poznaniu, opowiadał o swojej wystawie; jak liście z nieba do ziemi, łączącym różne kultury, przeplecione motywem z kamienia. Przypadkowo zebrane w miejscu elementy, uzupełniające się znaczenia, ponadkulturowe wartości... Zostają tak długo, są ważne, uniwersalne, jak długo o nich pamiętamy. „Uczta (króla) Baltazara” to biblijna opowieść z Księgi Daniela, metafora mrocznej biesiady, podczas których sprofanowano zrabowane naczynia świątynne (motyw kielicha – symbol sądu nad władzą), poprzedziła tragiczne wydarzenia, kiedy to za dnia Babilończycy szydzili z Medów i Persów chcących zdobyć miasto, w nocy hucznie świętowali ku czci Isztar i Marduka, zakrapiając obficie winem swoje domniemane zwycięstwo. Babilon upadł. Kontekst religijno-świecki, jak świętość i profanacja, granice sacrum i tego, co je podważa. Symbole, i gesty...

Robert Kubiszewski - cytując żydowskie szmoncesy – sięgnął głęboko do mądrości tego doświadczonego przez swe dzieje narodu. Humor ma serce i rozum, człowiek mądry – wątpi, wie, że jest – inaczej (niż się potocznie wydaje), bo dobrze jest być zdrowym, szczęśliwym i bogatym, lepiej niż – nie być takim... O czym mówi mądry rebe – człowiek uczciwy, szlachetny, pogodny, który wie, że dobro zwycięży, bo wie, że jest INACZEJ, bo zło nie zwycięża......

Jackie Kohnstamm z Anglii – Podróż śladami jej żydowskiej rodziny z Trzciela i Pszczewa. Wielopokoleniowa i liczna rodzina Rychwalskich, z których niewielu przeżyło wojnę. Pudełko z czarno białymi fotografiami. Listy, dociekania... Badanie korzeni rodziny, stare fotografie. Rodzice byli uchodźcami z nazistowskich Niemiec, nie dzielili się z dziećmi doświadczeniami z tych czasów, były zbyt bolesne. Dziadek uciekł z Rosji carskiej. Miał ośmioro dzieci – sześć synów i dwie córki. Rodzinna uroczystość Bar micwy – zdjęcie wśród zieleni. Czekały na nich obozy zagłady. Pani Kohnstamm wydała książkę – Strażnik pamięci...

Na wyższej kondygnacji – wystawa Dariusza Subocza – „Pamięć”. Upamiętnienie lokalnej społeczności, części ludów zamieszkujących razem z innymi Rzeczpospolitą Obojga Narodów; refleksje o przemijaniu. Papierowe latawce jak kształty żydowskich macew, unoszą się w powietrzu niczym duchowe połączenie między żywymi i martwymi. Motywy z żydowskiej tradycji ikonografii sepulkralnej: lew, dzban z wodą, dłonie, jeleń, ptak czy heksagram. Przesłanie miłości, ochrony pamięci o zmarłych.

Na wystawie także judaiki ze zbiorów Muzeum, piękne precjoza.

Magdalena Leszczyńska opowiadała o Świętach żydowskich, korzeniami sięgających wielu setek lat.

Dla gości przygotowano bardzo treściwą książkę „1000 lat życia żydowskiego w Polsce. Kompedium edukatorskie” wydaną przez Fundację Centrum Taubego na rzecz Edukacji i życia żydowskiego, w języku polskim i niemieckim. Bardzo polecam...

Iwona Wróblak

maj 2025 r.