Region,
historycznie szerzej rozumiany, jego zabytki, łączy jego
miłośników, nie - dzieli
Wspaniała
lekcja historii sztuki w murach, podziemiach wystawienniczych,
naszego nobliwego Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej w Międzyrzeczu.
Okraszona stosowną oprawą muzyczną; występem wokalnym Laury
Kobylnik, młodej utalentowanej sopranistki koloraturowej, uczennicy
Poznańskiej Ogólnokształcącej Szkoły Muzycznej II stopnia,
której talent szlifuje pani Ewa Witkowska - pianistka, flecistka,
wokalistka, kompozytorka w swojej Szkole śpiewu i gry „Muzyczny
Zakątek” - akompaniowała Laurze; jak mówi pani Ewa: perły
trzeba szlifować... Dodam, że na przykład na takich imprezach
kulturalnych jak ta; na wernisaż zaprosił je dyrektor Muzeum Ziemi
Międzyrzeckiej Rafał Mikuła. Wykonały średniowieczny utwór
„Gaude Mater Polonia” , hymn wykonywany na uczelniach,
„Panis Angelikus” z 1872 r., „Ave Maria” F.
Schuberta z 1825 r., w kilku wersjach.
Muzeum
Ziemi Międzyrzeckiej i Museum Viadrina – wernisaż wystawy
„Sztuka
i architektura biskupstwa lubuskiego. Śladami zapomnianego
dziedzictwa”. Wspólne nasze pograniczne na przestrzeni wieków
dziedzictwo – plansze z informacjami o zabytkach i ciekawy,
obszerny, erudycyjny wykład kuratorki wystawy dr Agnieszki
Lindenhayn-Fiedorowicz - pracownika naukowego Museum Viadrina,
poprzedzony wstępem, po polsku, dyrektora Museum Viadrina doktora
Tima Müllera.
Dyrektor
Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej Rafał Mikuła przywitał gości.
Dr
Agnieszka Lindenhayn-Fiedorowicz opowiedziała też o swojej 8.
krotnej pra...babci Barbary z Załuskich, której portret trumienny
zdobi salę w naszym Muzeum, historię rodzinną, ze słynnymi
przodkami – senatorami.
Ziemie
dawnego biskupstwa lubuskiego, założonego około 1125 roku z
inicjatywy Bolesława III Krzywoustego, i zabytki regionu,
zazębiające się wpływy architektury, sztuki, kultury materialnej
śląskiej, wielkopolskiej, brandenburskiej, których nie zniszczył
czas i różna przez wieki przynależność państwowa, gdzie
krzyżowały się szlaki handlowe i wpływy kulturowe.
Zabytki
architektury, kościoły, ich historie opowiedziane przez kuratorkę
Wystawy, ekspozycję można zwiedzać w Muzeum, także odwiedzać te
miejsca osobiście, obecność dr Agnieszki Lindenhayn-Fiedorowicz
dawała okazję do zadawania pytań.
Biskupstwo
lubuskie z siedzibą w Lubuszu, będącym ongiś pomostem między
Polską a Świętym Cesarstwem Rzymskim Narodu Niemieckiego, miało
pełnić funkcję misyjną; chrystianizację plemion słowiańskich
nad środkową Odrą. Burzliwe były dzieje biskupstwa, przeniesiono
je do Górzycy, potem z powrotem do Lubusza, i na stałe do
Fürstenwalde – biskupstwo zamożne ale ubogie w klasztory.
Jedynie rycerskie zakony templariuszy, potem joanitów miały tu
stałe siedziby. Katedra w Fürstenwalde była symbolem dawnej
duchowej i świeckiej władzy biskupów, chociaż sama diecezja w
wyniku wydarzeń związanych z Reformacją przestała istnieć. Na
planszach 450 lat historii pełnych dramatycznych przemian, ścierania
się sił politycznych, religijnych i kulturalnych Europy Środkowej,
których znaczenie odzwierciedla się w sztuce i architekturze.
Lubusz
– relikty reprezentacyjnej katedry, z pochówkami świadczącymi o
istnieniu jeszcze wcześniejszego drewnianego kościoła
katedralnego. Murowana katedra z XIII wieku poświęcona była św.
Wojciechowi; późnoromańska świątynia ceglana z transeptem i
fasadą dwuwieżową nawiązywała do równoczesnych fundacji w
Trzebnicy i Legnicy, i do katedr w Gnieźnie, Poznaniu i Wrocławiu,
związana ze śląskimi Piastami; księciem Henrykiem I Brodatym. W
wyniku przewagi w regionie margrabiów brandenburskich katedrę
przeniesiono do Górzycy. Po najeździe na Marchię Brandenburską i
zniszczeniu katedry przez Karola IV w 1373 r. rezydencja zyskała
charakter reprezentacyjny jako centrum administracyjne diecezji.
W
Górzycy odkryto rozległą nekropolię z XII-XIII wieku, liczne
artefakty – w tym pieczęć kanonika lubuskiego. Na ruinach zespołu
katedralnego rozwinął się kult maryjny, Górzyca, późnogotyckie
sanktuarium, stała się miejscem pielgrzymkowym.
Fürstenwalde,
ufortyfikowane miasto nad Szprewą, było od 1354 r. własnością
biskupów lubuskich, z trójnawową świątynią z kwadr granitowych,
chórem, do dziś zachowały się relikty z kamieniem szachownicowym.
W 1385 r. dobudowano reprezentacyjną dwukondygnacyjną zakrystię
przykrytą sklepieniem krzyżowo-żebrowym z wysokiej klasy rzeźbami
na wspornikach, biskupią biblioteką. W 1455 r. powstała
monumentalna późnogotycka świątynia, z cennymi rzeźbami,
pozostała duchowym centrum do czasów Reformacji w 1598 r. W 1945 r.
uległa poważnym zniszczeniom, z biegiem czasu odbudowywana.
Na
początku XVI w. siedziby biskupie zmieniły charakter ze
średniowiecznych warowni na wygodne rezydencje – zamek w Beeskow,
dom zamkowy tzw. Stary Zamek, zamek w Storkow.
Założony
w 1253 r. Frankfurt nad Odrą był tętniącym życie miastem
handlowym o niespełnionych, w wyniku sprzeciwu ówczesnych władców,
marzeniach o własnej katedrze, wyjątkiem jest wzniesiona w XVI
wieku zakrystia z chórem, wybitne osiągnięcie późnogotyckiej
architektury w Brandenburgii. Godny uwagi jest np. halowy trójnawowy
kościół św. Michała. Frankfurcki cech sukienników ufundował
kościół św. Gertrudy. Kościół franciszkanów miał szczególne
znaczenie, jako jedyna świątynia zakonu żebrzącego, z
kunsztownymi sklepieniami o układach gwiaździstych i sieciowych
nawiązujących do wzorców z Górnej Saksonii. Odosobnieniowy z
powodu reguły Zakon kartuzów został w 1432 r. spalony przez
husytów, obiekt odbudowany w XV wieku był ważnym ośrodkiem
duchowym i intelektualnym Frankfurtu, po sekularyzacji klasztoru
przekazany uniwersytetowi.
Ceglane
kościoły, jak np. kościół św. Jakuba w Ośnie Lubuskim, układ
przestrzenny wskazują na wpływy z Myśliborza i Gorzowa, forma
filarów – wzorce z Frankfurtu i Eberswalde, salowy kościół w
Sulęcinie nawiązuje do budownictwa marchijskiego, jego wnętrze
kiedyś zdobiły bogate sklepienia gwiaździste. Kościół Mariacki
w Müncherbergu jest granitową świątynią przekształconą w
dwunawową halę ceglaną, to klasyczny gotyk zachodnioeuropejski.
Wysokim poziomem artystycznym wyróżnia się kościół w Ostrowie,
m.in. starannie wykonane sklepienia nawiązują do kaplicy
templariuszy w Chwarszczanach. Ówczesne warsztaty budowlane miały
ponadregionalny zasięg; Güldendorf – wschodni szczyt jest
powtórką frankfurckiego kościoła św. Michała, w Drogominie są
formy hanzeatyckie, wiejskie kościoły w Siennie, Gronowie i
Połęcku, też w Saschendorfie i Hathenow otrzymały dekoracyjne
szczyty inspirowane wzorcami sasko-śląskimi. Niezwykłe bogactwo
form i wpływów z Marchii Brandenburskiej, Saksonii, Śląska,
Dolnych Łużyc i strefy nadbałtyckiej .
W
XIII wieku templariusze założyli swoje komandorie w Lietzen,
Chwarszczanach i Sulęcinie, rozległe dobra mieli np. koło
Kostrzyna, po kasacie zakonu w 1312 r. majątki przeszły w ręce
joanitów, zakony rycerskie odcisnęły w krajobrazie kulturowym
trwały ślad. Słońsk należący do joanitów był miastem z
zamkiem, potem stał się rezydencją wielkich mistrzów baliwatu
brandenburskiego. Na terenie dóbr zakonnych powstały liczne
kościoły wiejskie. Komandoria w Chwarszczanach należała do
najważniejszych siedzib templariuszy w Europie Środkowej, to jeden
z najwybitniejszych przykładów architektury zakonnej w biskupstwie
lubuskim, klasyczny gotyk świątynny na wzór tej z rycin
przedstawiającej Jerozolimę. Szlachetna gotycka surowość, forma
rzutu i układ przestrzenny są nawiązaniem do francuskiej
architektury z czasów Ludwika IX (XIII wiek), jako średniowieczne
wyobrażenie o świątyni jerozolimskiej – istota tożsamości
templariuszy mentalnie usytuowanych pomiędzy zachodnioeuropejską
kulturą a dziedzictwem Ziemi Świętej, jest kluczowym ogniwem dla
zrozumienia architektury sakralnej biskupstwa lubuskiego.
Średniowieczne
malarstwo łączy łączy funkcję liturgiczną, przekaz teologiczny
i piękno malarskiego wyrazu. Bogate polichromie są nie tylko w
kościołach we Frankfurcie, także w wiejskich zabytkach sakralnych
– w nieistniejącej już świątyni w Starkowie, w Biegen, w
Siennie i Dolgetinie i innych miejscach. Łączą tematykę zbawienia
z lokalną tożsamością.
Początkowo
świątynie powstawały niemal wyłącznie z ciosów granitowych,
głazów narzutowych, podstawy struktury parafialnej w regionie,
kultury budowlanej późnego średniowiecza; regularnie opracowanych
kwadr; kościoły salowie z półkolistą absydą i budowle z
prostokątnym węższym chórem. Fara w Rzepinie była pierwotnie
rozległą budowlą granitową z okazałym chórem. Od XIV wieku
upowszechniło się stosowanie ciosów nieregularnych i łączonych z
cegłą jako bardziej ekonomiczne i praktyczne. Kamienie
szachownicowe, obecne się też w Danii, Szwecji, Meklemburgu, na
Pomorzu i w Marchii Brandenburskiej, to pojedyncze kwadry z wyrytym
kontrastowym wzorem w formie kratki lub szachownicy, można je
odnaleźć w wielu miejscach np. w Fürstenwalde, Radowie, Kowalowie,
pochodzą z XIII wieku, kiedy budownictwo granitowe w biskupstwie
osiągnęło najwyższy poziom techniczny, to część szerokiej
tradycji budowlanej regionu nadbałtyckiego. W społeczeństwie
stanowym szachownica była postrzegana jako boska plansza, gra dobra
i zła o ludzkie dusze. W kościele w Tempelbergu zachował się
kamień z krzyżem jerozolimskim – templariuszowskim patronatem nad
świątynią.
Ołtarze
były głównym elementem wyposażenia świątyni, malowidła ścienne
figuralne - obraz dawnej różnorodności i wysokiego poziomu
artystycznego, jak ołtarz główny kościoła Mariackiego we
Frankfurcie nad Odrą z 1489 r., naturalnej wielkości rzeźby
Madonny i patronów diecezji, sceny z życia Chrystusa i rozbudowany
cykl pasyjny, importowane prace norymberskich rzeźbiarzy –
południowoniemiecka rzeźba monumentalna i malarstwo
śląsko-frankońskie. Retabulum św. Tomasza w kościele ufundowanym
przez sukienników. Niezachowany ołtarz główny w kościele św.
Mikołaja w Sulęcinie, renesansowe retabulum w kościele w Dębnie z
1562 r. Średniowieczna sztuka ołtarzowa i protestancka kultura
obrazowa.
Ta
Wystawa objazdowa gościła już we Frankfurcie nad Odrą w kościele
Mariackim, w Ośnie Lubuskim – kościół św. Jakuba, Kostrzynie
nad Odrą – Muzeum Twierdzy Kostrzyn, w zamku w Beeskow - Dom
Solny, w katedrze w Fürstenwalde, w Zielonej Górze w Muzeum Ziemi
Lubuskiej, w Lubuszu w Domu Kultury, i u nas – w Muzeum Ziemi
Międzyrzeckiej, gościć będzie w Gorzowie Wlkp. - Wojewódzka i
Miejska Biblioteka Publiczna, w klasztorze w Neuzelle, w Górzycy w w
Gminnym Ośrodku Kultury, i w Sulęcinie – Sulęciński Ośrodek
Kultury.
W naszym międzyrzeckim Muzeum – szersze spojrzenie na
architekturę, sztukę. Kompleksowe, ponadregionalne. Europejskie.
Edukacyjne.
Iwona
Wróblak
sierpień 2026 r.
