Poznański czerwiec 1956 r. - ile wiemy o tym polskim powstaniu?

Nasz złotousty... – tak powiedziała o historyku, edukatorze, czynnym nauczycielu, Jarosławie Palickim z Delegatury gorzowskiego Instytutu Pamięci Narodowej, który u nas gościł wiele razy z wykładami, Katarzyna Sztuba – Frąckowiak z Muzeum w Międzyrzeczu wręczając prelegentowi po wykładzie bukiet kwiatów.

Ile wiemy o poznańskim czerwcu '56? Ludzki wymiar buntu. Kazimiera Iłłakowiczówna, sekretarka Józefa Piłsudskiego, napisała wiersz o pamiętnym Czerwcu z 1956 r., spontanicznym zrywie ludowym – o krwi na ulicach, poległych. W Poznaniu, stolicy wielkopolskiej ziemi, która zawsze była synonimem pozytywistycznej pracowitości, rzetelności, solidności, przemówił gniew robotników. Polała się krew, na ulicach strzelały czołgi.

Na obrazie wygenerowanym przez AI przedstawiono sytuację międzynarodową po ustaleniach mocarstw w Jałcie w 1945 r. – Europa zmiażdżona niedawną II wojną światową i naciągająca wielka groźna fala kataklizmu, na jej szczycie Józef Stalin, pośrodku obrazu flaga polska.

1948 r – sfałszowane wybory, powinien je wygrać PSL Stanisława Mikołajczyka, który niedługo po tym uciekł z kraju, nie podzielił losu wielu ludzi niewygodnych dla popleczników Stalina zabitych w UB-eckich więzieniach. Wcześniej w 1947 r. było Referendum Ludowe, i zdefiniowany przez W. Churchilla podział świata na tych, co za Żelazną Kurtyną (Europa środkowo-wschodnia), i tych, co żyli w wolnym świecie. Od 1948 r. postępuje proces stalinizacji. Czas powojenny dla kraju bardzo zniszczonego działaniami wojennymi był okresem, kiedy priorytetem dla władz polskich stała się budowa ciężkiego przemysłu, zakładów zbrojeniowych, a nie rozwój kraju i poprawa poziomu życia mieszkańców. W tle była groźba atomowego konfliktu dwóch mocarstw – ZSRR i USA w wojnie w Korei. Nie sprzyjała gospodarce zarządzona odgórnie na wzór sowiecki kolektywizacja w rolnictwie i obowiązkowe dostawy żywności.

Jednostki Armii Czerwonej stacjonowały na terenie, gdzie sięgały wpływy polityczne ZSRR, także w Polsce. I sekretarz PZPR Władysław Gomułka reprezentował tzw. polską drogę do socjalizmu, którą na wschodzie postrzegano jako odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne, za jego sprawą wojska sowieckie jednak nie wyszły z koszar, by stłumić polską rewoltę, jak to miało miejsce np. na Węgrzech, czy w dawnej NRD. Niepokoje miały miejsce też w innych krajach bloku sowieckiego, były tłumione, w Polsce dużą rolę opozycyjną odegrał Kościół, chociaż wśród księży było wielu zarejestrowanych agentów Urzędu Bezpieczeństwa.

W kraju o gospodarce centralnie planowanej powszechnie panowała bieda i niedostatek, brak towarów na półkach sklepowych, kartki na produkty. Oszukańcze państwowe wymiany pieniędzy, których nie opłacało się trzymać w bankach. Bunt ludzi zaczynał się od ekonomii, kończył polityką i zdławieniem nieposłuszeństwa siłą. Żołnierze Polski Podziemnej liczyli na wybuch trzeciej wojny światowej. Spontaniczne ruchy niezadowolenia społecznego wybuchały w Czechosłowacji (Pilzno), w NRD w 1953 r.; powodem buntu robotników budowlanych w średniej wielkości miastach niemieckich były wyższe normy pracy i niższe wynagrodzenia; mur berliński powstał w 1961 r., do tego czasu wielu Niemców uciekło na zachodnią stronę Berlina. Na pamiątkę powstania 17. czerwca został ustanowiony Dniem Jedności Niemiec.

Wydarzenia 25. Czerwca 1956 r. w poznańskich Zakładach Cegielskiego zaczęły się też od podniesienia norm pracy, wprowadzenia systemu akordowego. Protestujący wysłali pokojową delegację do Warszawy, kiedy jednak okazało się, że zostali oszukani, wyszli na ulicę, dołączyli do nich robotnicy z innych mniejszych zakładów pracy. W protestach, które przerodziły się w walki uliczne, brało udział ok. 100 tys. ludzi, czy jedna trzecia mieszkańców ówczesnego miasta. Początkowo bez haseł politycznych, ten ruch społeczny nie był zorganizowany, planowany jako powstanie, nie było przywódcy. Urząd Bezpieczeństwa zareagował wysłaniem jednostek wojskowych, żołnierze niektórych z nich przyłączyli się do powstańców. Efektem Czerwca '56 było przełamanie strachu przed władzą komunistyczną. W porównaniu z walkami na Węgrzech, cze w Niemczech, w Polsce było o wiele mniej ofiar śmiertelnych.

Iwona Wróblak

czerwiec 2026 r.