Droga do wolności – Od nienawiści zachowaj nas, Panie…

            Sala Międzyrzeckiego Ośrodka Kultury wypełniona po brzegi. Lekcja historii w formie spektaklu – musicalu. Bardzo pojemna i efektywna forma przekazu historii. Wciśnięta między gimnazjalną młodzież z ciekawością obserwuję ich reakcje. Z kolejnymi songami okresu stanu wojennego coraz bardziej cichną. Słuchają. W lwiej części już nie szeptają, nie rozmawiają. Patrzą. Sukces nauczycieli i dyrektor Gimnazjum nr 1 Alicji Witter. Fakty historyczne, pieśni, łopocące biało-czerwone flagi. „Od nienawiści zachowaj nas, Panie…”. Mi się łza w oku kręci, jak pewnie wielu, co pamiętają, chociaż może nie do końca wtedy rozumieli.

            Jak można ewolucyjnie przekształcić niereformowalny zdawałoby się ustrój społeczny w normalną gospodarkę rynkową. Wielu jeszcze nie rozumie do tej pory. To co się udało Polakom. To za co nas cenią w świecie. Szanujmy swoich bohaterów. Mamy ich.

            Lekcja historii, klisza kroniki filmowej. Obramowanej zdjęciami – komunikatami. To też do zapamiętania Historii. Generał Wojciech Jaruzelski ogłaszający stan wojenny. 13. grudnia 1981 r. Pamiętny. Dzisiaj mamy też 13. grudnia.

            Lekcja historii powojennej. Kaleka niepodległość. Raczej nowa podległość. Zgliszcza wojenne… Odbudowa i nadzieja. Płonna.

Pani dyrektor we wstępie: Długo walczyliśmy o wolność… To walka nigdy nieukończona. Wolność dzisiaj jest inna, ale to nie znaczy, że nie trzeba o nią walczyć, zabiegać. Po to ten spektakl, dla młodzieży i nie tylko.

            Znać historię, by rozumieć. „Budujemy nowy dom”. Jeszcze jeden nowy dom…Ojczyzna, jakakolwiek by nie była.  Bo jest takie miejsce u zbiegu dróg(…)uczą nas o Nim ci, co na stos…”. Songi w wykonaniu uczniów. Pytam po spektaklu, czy dużo, według nich, dowiedzieli się biorąc udział w przedstawieniu. Dużo.

Polska, do której powrócili po wojnie wygnańcy. Nie taka, jaką wymarzyli, oczekiwali. Nie taka, jaka być powinna. Gdzie jednostka, jak to było powiedziane przez ucznia-lektora, nie znaczyła wiele wobec idei socjalistycznego dzieła.

Daty. 1956, 1968, 1970, 1976. Karty historii. Wyznaczają etapy walki i dojrzewania społeczeństwa. Lata pięćdziesiąte. 1953 r. – śmierć Stalina przyniosła zmiany też i w Polsce. Polski czerwiec 1956 r. Strajki w Zakładach Hipolita Cegielskiego Poznaniu. Poezje ze sceny. Kartki wiersza zbryzgane krwią. Ofiary śmiertelne, kilkaset zatrzymanych, setki procesów politycznych. Gniewne pieśni, które docierają do młodzieży. Za Katyń, Grodno, Wilno i Lwów zapłaci czerwona hołota, Jałty nie chcemy, komunizmu, sierpa i młota. Spontaniczne brawa. Walka przeciw upokorzeniu. To cechuje Polaków, także bardzo młodych.

Lata 60. Protestująca na uczelniach młodzież. Rządzi ekipa Władysława Gomółki. Kaganek prasie. Pogarszająca się sytuacja gospodarcza. „Dziady” zdjęte ze sceny teatralnej. Bezpośrednie relacje uczestników zajść ulicznych, zawsze przejmujące. Niech mówią ludzie, którzy to przeżyli. Na Kronice archiwalne zdjęcia z ulic. 23.marca na Politechnice Warszawskiej zatrzymano ponad 2000 osób, kilka tysięcy relegowano z uczelni.

Nie przestańmy czcić świętości swoich, należy dać im moc i sławę. Miejcie nadzieję i niezłomność, która tkwi w nas jak ziarno w duszy przyszłych bohaterów…  Piękne mądre słowa umiejętnie sączone w młode umysły. Widzę, jak kiełkuje powoli to ziarno, w potencjale słuchania uważnego lekcji historii w formie spektaklu-musicalu na scenie MOK. Mam nadzieję, że zobaczę jeszcze to widowisko powtórzone dla mieszkańców, powinno tak się stać.

1970 r. Podwyżki cen żywności i opału. Stocznia Gdańska. Żądania odsunięcia od władzy ekipy rządzącej. Starcia z Milicją i ZOMO. Użyto gazu łzawiącego i pałek. Użyto broni. Na teren stoczni wjechały czołgi. Janek Wiśniewski padł… Niesiono go na drzwiach. Jak broń, oskarżenie. Piękna sekwencja z zapalonymi zniczami, które niosą ludzie wszystkich zawodów, w geście Solidarności - na przód sceny. Przy zgaszonych światłach – hołd rzeczywistym bohaterom. Wymowny, przemawia do młodzieży i do starszych też. Brawa za pomysł inscenizatorski. Słyszę je z widowni. To się zapamiętuje. Na Pomniku Poległych Stoczniowców jest napis – Nigdy Polak nie będzie strzelał do Polaka. Pieśń mi w uchu brzmi – zachowaj nas Panie, od nienawiści…

Hymn Pietrzaka, kabareciarza – długi łańcuch ludzkich istnień, połączonych myślą prostą, żeby Polska... Hymn śpiewany obok Państwowego. Piękna synteza, literacka. Lapidarna. I rok 1976 r. , wyznaczony pieśnią Jacka Karczmarskiego „Mury”. To wtedy załopotały na scenie flagi narodowe. Biało – czerwona melodia. Łańcuch kołysał się u stóp… Psalm stojących w kolejce – Wojciech Trzciński i Krystyna Prońko w widowisku „Kolęda Nocka” powtórzonym w TV tego dnia – po co w kolejce tej stoisz/po szarość (…) co przyniesiesz do domu/kamienne zwątpienie/bądź jak kamień/stój wytrzymaj/kiedyś te kamienie drgną/i poniosą jak lawina… Znowu teraz są modne i sprzedawane na płytach pieśni ze spektaklu, który został zdjęty z anteny po Stanie Wojennym. To dobrze. Wałęsa na zdjęciu w Kronice na scenie MOK. 31.sierpnia – powstanie NSZZ „Solidarność” , ruchu społecznego, który zmieni nasze losy. Wizyta papieża Jana Pawła II – chroń mnie Panie od pogardy, od nienawiści… O którą tak łatwo w czasach przełomu.

Spierają się historycy, czy rzeczywiście istniała groźba pacyfikacji kraju przez stacjonujące wojska radzieckie. Stan wojenny trwał do 23.07.1983 r., internowano wielu działaczy Solidarności, pacyfikowano zakłady pracy, skazywano ludzi na więzienie. Niepodległość i wolność odzyskaliśmy w 1989 r. To bezpośredni przekaz dla słuchającej młodzieży – ta pieśń; ty to masz szczęście/że w tym momencie/żyć ci przyszło/ w kraju nad Wisłą.

Po spektaklu. Daniel z klasy I a powiedział mi – wzruszyłem się. Natalia z III c – forma spektaklu mi się podobała. W domu słyszałam o tym z opowiadań, ile ludzie musieli przeżyć, o kartkach na żywność. Zmienił się mój stosunek do świata. Jestem dumna, że jestem Polką. Janek z II a jest zadowolony, że brał udział w spektaklu. Adrian z II a dowiedział się wielu szczegółów historycznych. To jego debiut na scenie. Uważa, że doświadczył dzisiaj uczucia patriotyzmu i polskości, szacunku dla naszego kraju.

            Podziękowania za piękne widowisko dla jego autorów: Katarzyny Wagner, Małgorzaty Sztuckiej, A. Wawelskiej i Iwony Skwarnej.

Iwona Wróblak
styczeń 2012

Po to by umieć zachować się jak trzeba

            Teraźniejszość jest dziś, tylko cokolwiek dalej… W szukaniu wzorców, odpowiedzi na wyzwania czasu, autorytetów pomocnych w wychowaniu młodzieży w konsumpcyjnym świecie, zaczepić o coś w pamięci kart historii. W nauczaniu młodych o tym, jak zachować się, wzorem „Inki”, jak trzeba…

            Budując WZORCE. Autorytety dla młodzieży, odnośniki, zaczepić się o znaczniki w Pamięci w najnowszej historii. Ważna sprawa, w obliczu współczesnych wyzwań, może roztapiania się w multikulturowym świecie, co czeka nas niemal na pewno, co jest kwestią czasu… i już się dzieje w  krajach Europy Zachodniej. Nie możemy się przecież odgrodzić…Trzeba przy tym zachować własną wspólnotową tożsamość:  kulturową, narodową --  szukać złotego środka, optymalnej ścieżki, która będzie traktem w procesie odnalezienia się młodych w skomplikowanym świecie, gdzie nie zawsze nawet dorośli wiedzą, jak żyć (godnie). Gdzie polityka codzienna jest wszechobecna – i nie powinna być… Jak zachować także od niej – wolność??

            Być może dlatego, że trudno utożsamiać się z bohaterami z odległych epok, których już nie rozumiemy, jest pilna potrzeba, by ich szukać w  najnowszej historii. WYKLĘCI są wyraziści, może… myślę – romantyczni (a jednak…). Wyklęci w swoim bohaterstwie, o którym wiadomo było, że nie  może się skończyć dla nich, i dla sprawy, o którą walczą, inaczej niż klęską. Stało się jeszcze gorzej – wymazywano ich z pamięci, nie oznaczano grobów, do których byli wrzucani po nocnych przesłuchaniach. Teraz trzeba tę Pamięć o nich przywrócić, oddać im Ją. Ponazywać groby, opatrzyć danymi osobowymi szczątki ludzkie w nich spoczywające. Dopisać historię, opowieść o czasach, w których żyli, ze swymi nadziejami wiązanymi z walką o  Ojczyznę inną niż tą przyniesioną na bagnetach ze wschodu. Byli wyklęci przez polskich i innych historyków Bloku Wschodniego, przez podręczniki historii, w których o nich (nie)pisano. Mamy dzisiaj luki w tej wiedzy… w całym faktograficznym, cechującym się wielowątkowością i dużą ilością zmiennych - równaniu, w skomplikowanych osobistych losach. W trudnych powojennych czasach tuż po wielkiej krwawej wojnie, po której większość ludzi chciała spokoju i pokoju. Trzeba zachować Pamięć – taka jest idea. Może ich, pozornie bohaterów przegranej sprawy – Sprawa nazywała się  Wolność i Niezawisłość , bezsensowny, jak się dzisiaj wydaje, opór, jednak miał znaczenie, i młodzież to wyczuwa? Historycy nad tym dyskutują, masowy udział społeczeństwa w biernym oporze, kilka dziesiątków tysięcy - w czynnym oporze, zbrojnym, spowolnił być może rozwój kołchozów, stępił ostrze sowietyzacji stosunków społecznych i ekonomicznych, opór nas - wiecznych buntowszczyków…

            Robię zdjęcie czarno-białego artystycznego graffiti na murze jednego z budynków szkolnych Zespołu Centrum Kształcenia Ustawicznego, generał „Nil”, „Inka” i „Łupaszka” – jeden z dowódców oddziałów antykomunistycznego podziemia. Graffiti zrobili niedawno, na uroczystość 11. Listopada ubiegłego roku, młodzi ludzie, Dominik Stawniak (uczeń byłego Zespołu Szkół Budowlanych) i Dominik Tomas. Osoby na graffiti – żołnierze antykomunistycznego podziemia, symbole walki o wolność i niezawisłość, w ostatnich latach są żywe w umysłach wielu młodych ludzi. Młode pokolenie, jak nigdy dotąd, interesuje się – w tym odcinku - naszą polską historią… Postaciami, bohaterami odkurzonymi z mroków (celowego) zapomnienia. Szkoła ze swej strony nie przeszkadza tym spontanicznym zainteresowaniom, wychodzi im na przeciw. To wielkie wyzwanie wychowawcze, i odwaga stawienia czoła temu, co młodzież obchodzi, myślę… Szkoła dba nie tylko o zawodowe przygotowanie do życia w społeczeństwie młodzieży, nad którą opiekę jej  powierzono. Organizuje uroczystości dotyczące też innych ważnych dat z historii nowej, inscenizacje,  m.in. zamachu na Franza Kuczerę - kata wojennej Warszawy. Uwiecznione jest w kronice szkolnej widowiskowe tworzenie Polski w narodowych biało-czerwonych barwach trzymanych w wysoko w   dłoniach – biorą w tym dziele udział uczniowie, wypełniając sobą, swoimi postaciami, zarys terytorium polskiego. Etapy malowania patriotycznego graffiti, uwiecznieni zostali autorzy i sekundujący im koledzy i koleżanki. Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Międzyrzeczu, którego patronem jest  August Emil Fieldorf „Nil” (1895 - 1953), szef Kedywu Komendy, organizator i szef Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej. Trzonem Szkoły jest dawna „Budowlanka” - ZSB, to jej uczniowie przygotowali dzisiejszy spektakl w Międzyrzeckim Ośrodku Kultury.

            Pełna sala w MOK, trwa prezentacja, widowni towarzyszy, jest z nimi, znamienna cisza – podczas wyświetlania kadrów z filmu o  prześladowaniach w więzieniach Urzędu Bezpieczeństwa żołnierzy polskiego podziemia antykomunistycznego. Nieugiętość i męstwo ludzi, którzy zgodzili się ponieść śmierć, przedtem doświadczając tortur fizycznych i psychicznych, będąc wiernymi ideom wolności i niepodległości swojej Ojczyzny, Wyklęci, bo niepamiętani. Bo skrywani przed Pamięcią. Bojaźliwie, po strzale w tył głowy, zakopywani na warszawskiej Łączce w tyle za cmentarzem wojskowym, w pobliżu śmietnika miejskiego. Bezczeszczeni oficjalnymi kłamstwami o ich zdradzie, kolaboracji z niemieckim okupantem, powtarzanymi przez kilka dziesiątków lat. A oni byli jak młodziutka, w wieku dzisiejszej młodzieży CKZiU, „Inka”, chcieli „zachować się jak trzeba”. Jak powiedział mi Sewer Wawrzyszko, nauczyciel historii w Centrum Kształcenia Ustawicznego, trzeba pamiętać o ludziach, których zamordowano w sposób BEZSENSOWNY. Jest ciągle niedobór mówienia o poglądach, które reprezentowali. Po to, by nie zatracić tożsamości, korzeni kulturowych, z których się wywodzimy – po to jest Historia Najnowsza.

            Jest Święto patrona Szkoły generała Fieldorfa Nila, i uroczystość zaprzysiężenia klas pierwszych w Technikum o profilu wojskowym. Wpleciona jest w Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Rocznica, 1. marca 1951r. zamordowano siedmiu członków kierownictwa organizacji Wolność i  Niezawisłość: Łukasza Cieplińskiego, Mieczysława Kawalca, Józefa Batorego, Adama Lazarowicza, Franciszka Błażeja, Karola Chmiela i Józefa Rzepkę. Śmierć w wyniku represji poniosła siedemnastoletnia Danuta Siedzikówna „Inka”, sanitariuszka z oddziału majora Zygmunta Szendzielarza ps.  „Łupaszka”. W skrócie przedtem prelegent przypomina najważniejsze daty i wydarzenia drugiej połowy ubiegłego wieku. Symboliczne rozdarcie przez  dwoje okupantów: Rosję Sowiecką i hitlerowskie Niemcy, tkaniny terytorium polskiego. Powstanie Armii Krajowej, gdzie dowódcą Kierownictwa Dywersji był generał Fieldorf, mimo zasług walki przeciw niemieckiemu najeźdźcy w 1945 r. aresztowany, zesłany, w 1958 r. skazany i następnie stracony w 1953 r. przez Urząd Bezpieczeństwa. Powstanie Warszawskie, 63 dni walki, do 3. października 1944 r., piosenki powstańcze w formie gawędy muzycznej z gitarą. W Traktacie Jałtańskim oddano Rzeczpospolitą w orbitę wpływów Józefa Stalina, który w swojej totalitarnej wizji sowieckiego panowania w Europie Wschodniej nie przewidział miejsca dla wolnej suwerennej Polski. Polakom, którzy nie mogli się pogodzić z nową powojenną rzeczywistością polityczną, pozostała walka o godną śmierć. Dzisiaj po latach zapomnienia o ludziach walczących z systemem sowieckim  pozostały portrety żołnierzy wyklętych, młodzież zabiera je dzisiaj, schodząc ze sceny, ze sobą, z tej symbolicznej Sceny Historii, w swoją Pamięć o historii najnowszej, o bohaterach.

            „To nasze miejsce, to nasz kraj”. Lampka z płomyczkiem w półmroku pali się czerwono na scenie. Obok wiązanka kwiatów. Oszczędna dekoracja – na sztalugach zainstalowane Portrety Osób. Elementy podestów rzucone jak cegiełki, z których mamy budować naszą gospodarkę, i wspólną przyszłość. Ciągle na dorobku. Głównymi elementami Sceny Polskiej są występujący uczniowie, młodzi spadkobiercy najcenniejszych cech patriotycznych – odwagi, bezkompromisowości, jak powiedział mi jeden z biorących udział w inscenizacji – bez sztucznego na pokaz konsumpcyjnego patriotyzmu, któremu mówią - nie…

            Rota Przysięgi klas pierwszych o profilu wojskowym:…dochować wierności ideałom, humanitaryzmu, patriotyzmu i poszanowaniu drugiego człowieka... Symboliczne wręczenie kadetom umundurowania. Nadania stopnia młodszego kadeta. II i III klasa o profilu wojskowym otrzymuje imienne awanse na stopnie kadeta i starszego kadeta. Z towarzyszeniem Pocztu Sztandarowego, w obecności zaproszonych władz samorządowych miasta i  gminy, burmistrza, przedstawicieli Kuratorium, dyrektorów międzyrzeckich szkół. Z-ca dyr. CKZiU Aleksandra Marzec dziękuje za przybycie gościom, sponsorom, młodzieży, i opiekunom, którzy przygotowali uroczystość – jak się wyraża: jeszcze nie są Niezłomni, ale na pewno niezawodni… (Sewer Wawrzyszko, Robert Kubiszewski, Marek Klimaszewski) – wychowawcy młodzieży, kilku z nich. Historię najnowszą buduje się powoli.

Iwona Wróblak
luty 2016